KLjUČNE INFORMACIJE

• Rusija i Evropa sve različitije obilježavaju 9. maj.
• U Moskvi se Dan pobjede slavi vojnom paradom, dok većina Evrope 9. maj obilježava kao Dan Evrope.
• Sovjetski Savez podnio je najveće žrtve i imao ključnu ulogu u slomu nacističke Njemačke.
• U dijelu Evrope sve više se relativizuje značaj Istočnog fronta u Drugom svjetskom ratu.
• Istoričar Aleksandar Raković smatra da 9. maj ostaje važno istorijsko i civilizacijsko pitanje, ali i simbol savremenih podjela u Evropi.

Dva različita pristupa

U Moskvi će i ove godine biti održana tradicionalna vojna parada na Crvenom trgu, uz učešće vojske, prikaz savremenog naoružanja i prisustvo jednog broja inostranih delegacija. Za rusko društvo, 9. maj ostaje i dalje centralni državni praznik, simbol žrtve i istorijskog opstanka.

Tadašnji Sovjetski Savez podnio je najveći teret rata i pretrpio najveće ljudske gubitke u borbi protiv nacističke Njemačke, sa desetinama miliona stradalih. Međutim, upravo ta činjenica u dijelu savremenog evropskog diskursa sve češće gubi svoje mjesto ili se relativizuje u širem narativu.

U većem dijelu Evrope, uključujući Njemačku, Francusku i Veliku Britaniju, pobjeda nad nacizmom obilježava se 8. maja, dok se 9. maj slavi kao Dan Evrope, u znak sjećanja na početak evropskih integracija.

Istorijska uloga Istočnog fronta

Takav pristup, prema ocjenama analitičara, otvara ozbiljno pitanje istorijske dosljednosti. Jer, bez obzira na današnje političke okolnosti, teško je ignorisati činjenicu da je upravo Istočni front bio odlučujući u slomu nacističke Njemačke.

Bitke poput Staljingrada i Berlina predstavljaju ključne prekretnice rata, uz ogromne gubitke koje je podnio sovjetski narod. Ipak, u savremenoj Evropi, 9. maj sve češće prolazi bez direktnog priznanja te istorijske uloge.

U pojedinim državama istočne Evrope i Baltika, ovaj datum se čak tumači kroz prizmu sovjetske okupacije, a ne oslobođenja, što dodatno usložnjava zajedničko istorijsko sjećanje.

Politika produbljuje podjele

Političke tenzije dodatno produbljuju ovu podjelu. Pojedine evropske države otvoreno se protive dolasku svojih zvaničnika u Moskvu, dok se u javnom prostoru sve češće izbjegava bilo kakvo povezivanje savremene Rusije sa istorijskom pobjedom nad fašizmom.

Ovaj proces posebno je intenziviran nakon 2022. godine i početka rusko-ukrajinskog sukoba.

Rezultat je paradoksalan - država koja je pretrpjela najveće ljudske gubitke u Drugom svjetskom ratu sve se više nalazi izvan zajedničkog evropskog okvira obilježavanja njegove završnice.

Raković: 9. maj nije samo datum

Na ovo ukazuje i istoričar Aleksandar Raković, koji naglašava da se 9. maj ne može posmatrati samo kao kalendarski datum, već kao duboko istorijsko i civilizacijsko pitanje. Prema njegovim riječima, postoje pokušaji da se Dan pobjede u evropskom kontekstu postepeno pretvori u dan zaborava, i to zaborava nad najvećom žrtvom u borbi protiv nacizma.

Raković smatra da su pokušaji relativizacije ili osporavanja značaja proslave Dana pobjede u Moskvi besmisleni, posebno jer ih, kako ističe, predvode Ukrajina koja je u aktuelnom sukobu sa Rusijom, kao i pojedine zapadnoevropske države koje istovremeno nastoje da Dan Evrope postave kao dominantni simbol 9. maja.

Dan Evrope ili Dan pobjede

Prema njegovim riječima, zapadna Evropa već duže vrijeme nastoji da usaglasi različite istorijske narative svojih država članica, uključujući i osjetljive periode Prvog i Drugog svjetskog rata. U tom kontekstu, insistira se na "umjerenom" pristupu obilježavanju, kako bi se izbjegla unutrašnja politička opterećenja i sukobi istorijskih interpretacija.

On dodaje da je u praksi Dan Evrope postao "blaži" i politički prihvatljiviji okvir za obilježavanje, dok se u ruskom tumačenju 9. maj zadržava kao Dan pobjede nad fašizmom i nacizmom u njegovom punom istorijskom značenju. Raković stoga poručuje da 9. maj ostaje ne samo datum, već i trajno otvoreno pitanje evropske istorijske svijesti i odnosa prema jednom od najtežih perioda u ljudskoj istoriji.

Simbol mira

Dan Evrope obilježava se u znak sjećanja na 9. maj 1950. godine, kada je francuski ministar spoljnih poslova Robert Šuman predložio novi model evropske saradnje zasnovan na zajedničkoj proizvodnji uglja i čelika, kao temelju industrijskog i političkog povezivanja Evrope. Iz te ideje razvila se Evropska zajednica za ugalj i čelik, zatim Evropska ekonomska zajednica, a kasnije i Evropska unija. Evropski savjet je 1955. godine u Milanu odlučio da se 9. maj obilježava kao Dan Evrope, kao simbol mira i integracije.