Kaže ovo za "Glas Srpske" profesor geopolitike na Univerzitetu u Istočnom Sarajevu Srđan Perišić, komentarišući najnovije poruke iz Bijele kuće. On navodi da, za razliku od prethodnih decenija, kada su SAD bile jedan od ključnih političkih arbitara u BiH, aktuelna linija u Vašingtonu region sve više posmatra kroz prizmu geopolitike i ekonomije. Prema njegovim riječima, Balkan i dalje ostaje važan za SAD, ali ne kao prostor političkog inženjeringa, već kao čvorište energetskih pravaca, infrastrukturnih koridora i šireg strateškog nadmetanja velikih sila.

Navodi i da se Balkan često pogrešno posmatra kao evropska periferija, iako je riječ o prostoru na kojem se istorijski sudaraju interesi velikih sila. Njegov geografski položaj između srednje Evrope, Mediterana, Crnog mora i Bliskog istoka daje mu značaj koji daleko prevazilazi ekonomsku snagu samog regiona. Upravo zbog toga, kako kaže Perišić, Balkan nikada nije bio samo regionalna tema, već prostor u kojem se prelamaju širi globalni odnosi.

Umjesto klasičnih vojno-političkih instrumenata, danas dominiraju infrastrukturni i finansijski mehanizmi uticaja koji se realizuju kroz konkretne projekte i investicione tokove.

Razlika sve vidljivija

Perišić ukazuje i na to da je sve vidljivija razlika između američkog i evropskog pristupa regionu. Dok SAD sve više insistiraju na pragmatizmu, investicijama i zaštiti strateških interesa, Evropska unija zadržava model dubokog institucionalnog angažmana u BiH, uz snažno prisustvo međunarodnih struktura i visok stepen reformskog uslovljavanja.

Taj pristup Brisela i dalje se zasniva na dugotrajnom nadzoru i intervencionizmu, u kojem se politički procesi u velikoj mjeri oblikuju spolja, uz ograničen prostor za samostalno odlučivanje domaćih institucija. Smatra se i da EU i dalje polazi od stava da se stabilnost na Balkanu ne može prepustiti isključivo unutrašnjim procesima, već da zahtijeva kontinuiranu spoljnu političku i institucionalnu kontrolu.

Nasuprot tome, američki pristup sve više ide u pravcu redukcije direktnog političkog angažmana i prenošenja težišta na ekonomsku saradnju i bezbjednosni okvir.

- London, Minhen, Pariz i Brisel i dalje insistiraju na jednoj unitarističkoj koncepciji, koja je u suprotnosti sa onim što trenutno zagovara Vašington. I do ovog američkog zaokreta, smatra Perišić, ne bi došlo da Republika Srpska nije više od tri decenije odolijevala pritiscima ka unitarizaciji i centralizaciji BiH - poručio je Perišić.

Da se ne radi samo o deklarativnim promjenama potvrđuju i nedavni stavovi američkih diplomata. Bivši ambasador SAD u Srbiji Kristofer Hil poručio je da je vrijeme direktnog američkog rješavanja balkanskih sporova prošlo te da će region morati više sam da upravlja svojim odnosima, uz znatno ograničeniji nivo američke političke intervencije.

Prema ocjenama pojedinih analitičara, Balkan sve manje funkcioniše kao prostor u kojem se političke odluke donose kroz diplomatske pritiske, a sve više kao prostor u kojem se stvarni uticaj oblikuje kroz dugoročne ekonomske i infrastrukturne aranžmane koji već definišu njegovu razvojnu putanju.

Posebno se izdvajaju saobraćajni i logistički pravci. Kao primjer navodi se koridor 5C, koji povezuje srednju Evropu sa Jadranskim morem, kao i Luka Ploče, kao ključna izlazna tačka regiona. Posebnu dimenziju dobija i inicijativa "Tri mora", koja povezuje 12 evropskih država s ciljem jačanja infrastrukturne, energetske i digitalne povezanosti između Baltičkog, Jadranskog i Crnog mora. Iako BiH nije njen formalni član, ona je već uključena u širu operativnu zonu kroz niz projekata koji se prirodno naslanjaju na ovaj koncept.

Putokaz za Srpsku

Sve ovo za Republiku Srpsku može značiti postepeno pomjeranje odnosa sa Vašingtonom, sa političkog intervencionizma ka većem prostoru za ekonomske i infrastrukturne projekte, ali bez potpunog povlačenja američkog uticaja iz bezbjednosne sfere.

U tom procesu, kako smatra Perišić, razlika u odnosu na Evropsku uniju postaje još izraženija: Vašington se kreće ka pragmatizmu i upravljanju interesima, dok Brisel i dalje ostaje vezan za model nadzora, uslovljavanja i institucionalnog intervencionizma kao osnovni instrument politike prema BiH i regionu.

I upravo tu se nalazi suština nove faze. Balkan više nije prostor u kojem politika kreira okvire, već prostor u kojem se ti okviri sve više izvode iz već uspostavljenih ekonomskih i infrastrukturnih odnosa, dok politika postaje njihova posljedica, a ne uzrok.

- Verujem da su SAD i Rusija postigli prećutni dogovor o podeli zona uticaja. Evropa stoji zaglavljena na jednom slepom koloseku. I ljudi u Sarajevu trebalo bi da shvate ove promene u svetu, da je stvaranje unitarne države propali projekat, koji još jedino podržava propali Brisel, poslednji bastion globalista - poručio je Perišić.

OHR uzrok kriza

Američka "Heritidž" fondacija smatra da se BiH nije razvila u funkcionalnu državu, već da je ostala zarobljena u sistemu snažnog međunarodnog upravljanja, u kojem ključnu ulogu ima Kancelarija visokog predstavnika. Čelni ljudi ove fondacije ocjenjuju da je dugotrajni intervencionizam međunarodne zajednice doprinio političkoj nestabilnosti i zavisnosti domaćih institucija. Kao mogući dugoročni okvir u njihovim analizama pojavljuje se ideja unutrašnje reorganizacije BiH kroz jači stepen decentralizacije, uz smanjenje uloge međunarodnog nadzora i prenošenje odgovornosti na domaće političke aktere.